سه‌شنبه, 9 شهريور 1395

عنوان : آشنايي با گاز خردل(Mustard gas)
توضيحات :             

 


آشنايي با گاز خردل(Mustard gas)

دوران جنگ تحميلي عراق عليه ايران يکي از به يادماندني ترين دوران تاريخي اين مرزو بوم است . حماسه هاي جاودانه مردم سلحشور ايران اسلامي در دفاع از ناموس و سرزمين خود هرگز از يادها فراموش نخواهد شد .

 

دشمن بعثي که در بلندپروازي هاي خود قصد تصرف سه روزه بخشي از خاک کشورمان را داشت وقتي با مقاومت سرسختانه و غيرقابل انتظار مردم مواجه شد به تدريج به اقدامات ناجوانمردانه روي آورد.بطوريکه درسال 1362 از سلاح هاي ممنوعه شيميايي بطور گسترده استفاده کرد و بسياري از رزمندگان و مردم بي دفاع کشور ما را به شهادت رساند وبسياري را معلول ساخت .


از روزهايي که قطعنامه 598 پذيرفته شد ، جنگ براي بسياري پايان يافت اما هنوز کساني هستند که خاطراتِ جنگ، جزءِ جدانشدنيِ زندگي شان است، خاطره شبهاي عمليات ،خمپاره، بمب هاي تاول زا.
گرچه بيش از 21 سال از پايان جنگ مي گذرد اما براي اينان جنگِ ديگري هنوزادامه دارد:

جنگ با خردل
شايد مردم ما و يا حتي مسئولين ، از اين گازهاي شيميايي ، اطلاعات درستي نداشته باشند و طرز تفکرشان در مورد جانبازانِ شيميايي ، متفاوت با آنهايي باشد که اطلاعات درستي در ابن باب دارند .از اينرو براي آگاهي بهتر مردم ومسئولين، ضروري و مناسب ديديم تا مقاله وگزارش زير را تهيه و به نيت اينکه منشاء خير شود تقديم کنيم .
 



گاز خردل يا سولفور موستارد
پس از جنگ جهاني اول, بزرگترين و وسيع ترين حملات شيميايي در طول تاريخ, در جنگ 8 ساله عراق عليه ايران رخ داد .بيشترين گاز شيميايي مورد استفاده در اين جنگ که به تائيد کارشناسان سازمان ملل رسيدگاز خردل يا سولفورموستارد بوده است .

در اصطلاحِ نظامي به هر ماده اي که موجب مسموميت و يا صدمات جسماني انسان و جانداران شود گاز جنگي مي گويند از اينرو لازم نيست اين ماده همان گاز مصطلح در علوم طبيعي باشد. چنانکه گازهايي که در جنگ ها مورد استفاده قرار مي گيرند گاهي گاز حقيقي هستند مثل کلر, گاهي سيال هستند مثل خردل و گاهي هم جسم سخت هستند مثل کلر اَسِتوفينون.

سولفور موستارد، يک مايع غليظ است و در صورت خالص بودن؛ بيرنگ و بي بوست ولي در صورتِ همراه بودن با ساير مواد شيميايي، قهوه اي رنگ و با بوي سير است. بعبارتي سولفورموستارد گاهي اوقات بوي شبيه سير يا پياز يا خردل دارد و گاهي هيچ بويي ندارد.

عبارتِ "گاز موستارد" ميتواند گمراه کننده باشد، زيرا اين ماده بصورت يک مايع ذخيره مي شود و در صورتِ آزاد شدن در درجه حرارت معمولي، تبديل شدن فوري آن به بخار محتمل نيست .
اين ماده ميتواند در وضعيت آب و هواي معتدل 1 تا 2 روز و در حالات خيلي سرد هفته ها تا ماهها در محيط باقي بماند.
اگر سولفورموستارد در زيرِ زمين دفن شود ممکن است تا چندين سال هم ناپديد نشود. در سال 2003 نشت گاز سمي موستارد از بشکه هاي پنهان شده در يک ساختمان در منطقه اي از استان هيلونگ جيانگِ چين، باعث کشته شدن يک نفر و زخمي شدن 43 نفر ديگر شد.
در صورت مواجهه با سولفورموستارد ،عوامل زيادي تعيين مي کنند که آيا فرد آسيب خواهد ديد يا نه؟ اين عوامل عبارتند از: دوز ماده (چه مقدار) - طولِ مدتِ مواجهه (چه مدت) - چگونگيِ تماس با ماده - مواجهه با ساير مواد شيميايي - سن و جنس فرد - غذاي فرد - ويژگيهاي خانوادگي فرد - شيوه ي زندگي و وضعيتِ سلامت فرد .
متوسط مقدارِ ناتوان کننده ي بخارِسولفورموستارد برابر است با 200mg-min/m3 .
اين ماده، قوياً "راکتيو" (واکنش زا) است وسريعاًبا پروتئين ها, DNA يا ساير ماکرو مولکولها ترکيب مي شود .
گاز خردل ، از مواد شيمياييِ جنگيِ تاول زا محسوب مي شود و از دو طريق باعث آسيب بافتي مي شود. در مکانيسمِ اول ،با توليد اسيد کلريدريک باعث ايجاد تحريک در نسوج و بروز تاول مي گردد و در مکانيسمِ دوم، با ايجاد موادِ آلکيله کننده ، روي هسته سلولها اثرميگذارد که اين خاصيت احتمالاً درعوارض ديررس موثر است.
سولفور موستارد مي تواند در صورت ورود به چشمها يا تماس با پوست يا تنفسِ بخارات آن, به آساني و سريع وارد بدن شود.اين ماده ممکن است باعث سوختگيِ چشمها,تورم پلکها,سوختگيِ پوست وظهورِ اِريتم و تاول ظرفِ چند روز گردد.
تماس با بخارِ سولفورموستارد ممکن است باعث سوختگي درجه 1 يا 2 شود در حاليکه تماس با مايعِ سولفورموستارد بطورتيپيک سوختگي شيميايي درجه 2 يا 3 ايجاد مي کند.واکنش هاي التهابيِ وابسته به دوز ، در مجاري هوايي فوقاني و تحتاني ، چند ساعت بعد از مواجهه رخ ميدهند و طي چند روز پيشرفت ميکنند.
دردِ سوزشي بيني, خون دماغ, دردِ سينوس (صدمه به مخاط سينوس), لارنژيت(التهاب در حنجره) فقدانِ مزه و بويايي, سرفه, خس خس سينه, نفس تنگي, دردِ قفسه سينه, گلودرد, گرفتگي صدا (در اثر آسيب حنجره و طنابهاي صوتي) ممکن است رخ دهد.

نکروزِ اِپي تليومِ تنفسي(بافت پوششي در دستگاه تنفس) مي تواند باعث تشکيل غشاء کاذب و انسدادِ موضعيِ مجاري هوايي گردد.

آسيب درتراشه باعث ايجاد تنگي تراشه مي شود. درکيسه هاي هوايي نيزديواره ي کيسه ها دچارِ التهاب شده و بر ضخامت آنها افزوده مي گردد در نتيجه تبادل گازها کاهش مي يابد.

مخاطِ پوشاننده مجاريِ هوايي مي توانند بيش فعال شده و با انقباضِ عضلاتِ مجاري هوايي, قطر آنها کاهش يابد.

در افراد مواجهه يافته با گازخردل ، طيف وسيعي از بيماريهاي ريوي مشاهده مي گردد که اَهم آنها عبارتنداز:بيماريهاي مزمن انسدادي ريه (برونشيت مزمن), حساسيت مجاري هوايي, برونشکتازي (بويژه نوع سيلندري),فيبروزِ ريه,ايجاد Stricture يا تنگي در مجاري هوايي فوقاني, برونشيوليت.

گاز موستارد در زمينه يک مواجهه حادِ استنشاقي و پيچيده شده بوسيله برونشيوليتِ اوبلترانس(Bo) ، براي ريه ها فيبروژنيک است.

بنبالِ استنشاقِ حاد مواد سمي همچون Phosgene ,بيس(2 کلرو اِتيل)سولفيد يا سولفورموستارد , برونشيوليت اوبلترانس مشاهده مي گردد.

مطالعاتِ صورت گرفته توسط دکتر قانعي و اصلاني ، ضمن نشان دادن رابطه برونشيوليت با مسموميتِ گاز خردل , شيوع قابل توجه اين بيماري را در مصدومين شيميايي گاز خردل نشان ميدهد که از علل مرگ و مير اين بيماران است.

دکتر قانعي، معتقد است: "تمام مجروحين شيميايي ، برونشيوليت دارند که در صورت عدم درمان, احتمال برونشکتازي در آنها مي رود. عارضه برونشيوليت در بين مجروحين شيمياييِ Severe (ضايعه شديد), قطعاً وجود دارد بطورِ کلي، استنشاقِ گاز موستارد باعثِ ريفلاکس نميشود بلکه باعث برونشيوليت ميشود هرمصدومي که دچار عارضه برونشيوليت ميشود شانسِ ريفلاکس در اوزياد ميشود.درمصدومين شيميايي ،آمفيزم نمي بينيم مگر اينکه سيگاري باشند. بطورِ کلي، برونشيوليت در افرادِ طبيعي ديده نمي شود و اگر سيگاري نباشند و شغلِ آلوده نداشته باشند وجودِ برونشيوليت ، نشاندهنده مواجهه با گاز شيميايي خردل است".
 


مطالعه دکتر عماد؛ مويد بروز فيبروز ريه ،درصورت مواجهه با مقادير بالاي گاز خردل ، بوده است.
سولفورموستارد ممکن است سيستم توليد مثل را مبتلا کند. بعضي مردان که در جنگ در معرض سولفورموستارد بودند کاهش ميل جنسي گزارش کرده اند و بواسطه ي اِسکارِ بافتهاي تناسلي و مقادير اسپرمِ پايين تر, مشکلاتِ کارکردِ جنسي داشته اند.

آژانس بين المللي تحقيقات سرطان مشخص کرده است که سولفورموستارد براي انسان يک عامل سرطان زاست و مي تواند باعث سرطان در مجاري هوايي, ريه ها, پوست و شايد ساير مناطق بدن در عمرِ باقي مانده شود.

در مجروحينِ شيمياييِ جنگ عراق عليه ايران, هنوز مطالعه وسيعي که نشاندهنده افزايش ريسکِ سرطان ريه باشد انجام نگرديده است ولي مطالعاتِ فعلي، اين ريسک را قابل توجه نشان نداده است.

تحقيقات متعددي که درکارخانه هاي توليدگاز خردل در مجروحين جنگ جهاني انجام گرفته، نشان ميدهد که تماسِ طولاني مدت با گاز خردل ، ميتواند شـانسِ ابتـلا به سـرطان ريه را زيـادکند اما "افزايشِ شانسِ ابتلا با يکبار تماس درمدت کم" , اثبات نشده است.

سولفورموستارد ،ممکن است بخاطر خاصيت آلکيله کنندگي ،باعث سرکوبِ مغز استخوان شود و طي واکنش با DNA و يا ساير ماکرومولکولها باعث بهم خوردگيِ کارکردِ سلول شود و همچنين ممکن است سميتِ نورولوژيک و گوارش، بوجود آوَرَد.سولفورموستارد، ممکن است باعث نقايصِ تولد يا گرفتاري تکاملِ کودکان شود. يک افزايشِ بروز نقايص تولد در ميانِ نوزادانِ قربانيانِ سولفورموستارد طي جنگ ، گزارش شده است.

برخي اثراتِ ديررسِ گاز خردل عبارتند از:
1)سالها بعد از بهبوديِ ظاهريِ ضايعاتِ شديد چشم،ممکن است کراتيت يا کراتوپاتيِ عود کننده رخ دهد(اختلالات عدسی چشم)
2)فقدان مزه و بويايي
3)اختلالِ تنفسي مزمن مثل برونشيت , عفونتهاي تنفسي راجعه, فيبروز ريه و ....
مرگ معمولاً در اثر موارد زير اتفاق مي افتد:
آسيب ريوي - سرکوب ايمني - عفونتهاي ثانويه .
مواجهه حادِ طولاني مدت يا مکرر با سولفورموستارد (مواجهه ي مزمن) ممکن است باعثِ حساسيت زايي جلدي و بيماري تنفسي مزمن شود. مواجهه هاي مکرر، باعث تجمع اثرات مي گردد زيرا موستارد بطور طبيعي توسط بدن سم زدايي نمي شود.

در برخورد درماني با عوارضِ ديررسِ خردل ، شيوه ي واحدي وجود ندارد و درمانهاي مختلفِ دارويي و غير دارويي بنابه تجاربِ موثر ، بکار گرفته شده اند. بعنوان مثال از آنجائيکه يکي از اختلالات ريويِ مشاهده شده درمجروحينِ مواجهه يافته باگازخردل , COPD (بيماريهاي مزمن انسدادي ريه)مي باشد و در COPD التهاب پديده برجسته است داروهاي ضد التهاب مثل کورتيکوستروئيدهاي استنشاقي گرچه تاثيري بر روي ميزانِ کاهشِ عملکرد ريه ندارند يا اثرِ کمي دارند ولي ممکن است فراوانيِ حملات تشديدي بيماري را بويژه در ترکيب با داروهاي بتا آگونيستِ استنشاقيِ طولاني اثر ، کاهش دهند .

همچنين تحقيقات تحليلي گذشته نگر، مطرح مي کنند کورتيکوستروئيدهاي استنشاقي ، ميزانِ مرگ ومير در مبتلايان COPDرا مي کاهند و افزودن يک داروي بتا آگونيست ، ممکن است اين اثر را افزايش دهد.
مطالعه"کال ورلي"نشان داد درمانِ ترکيبي کورتيکوستروئيدِ استنشاقي و بتا آگونيستِ طولاني اثر، منجر به کاهشِ معني دارحملات تشديد بيماري, بهبودِ وضعيت سلامتي وعملکرد ريه ، در مقايسه با دارونما ، شده است.
تا مدتها ، يکي از توصيه هاي کمک درماني در مجروحين شيميايي، استفاده از بخور به منظور بيرون راندن خلط و راهي براي کنترلِ تنفس و نگهداري و ذخيره انرژي بوده است.
مرطوب بودنِ هواي تنفسيِ مجروحين،باعث کاهشِ مشکلات جسماني وبه نوبه ي خود ، تحملِ بهتر عوارض شده و زندگيِ کم رنج تري را براي آنان فراهم مي کند.
برهمين قياس به نظر مي آيد آب و هواي معتدل و مرطوب نيز مي تواند سبب کاهشِ شدتِ علائمِ موجود در مجروحين شيميايي و بهبودِ کيفيت زندگيِ آنان، شود.


(دکتر علی حقیقت پسند،مسئول اجرایی مرکز خدمات درمانی،تفریحی جانبازان شیمیایی کشور واقع در چابکسر)

 

 



بازگشت               چاپ چاپ